کارگاههای «گریز از هوش مصنوعی» کتابداران؛ وقتی کاربران از فناوری خسته میشوند
کتابداران در آمریکا با برگزاری کارگاههای «پرهیز از هوش مصنوعی» پاسخگوی خیل عظیم کاربرانی شدهاند که از تحمیل ابزارهای هوشمند بر دستگاههایشان به تنگ آمدهاند. این رویدادها نشان میدهد حتی در ایران نیز آگاهی از حق انتخاب دیجیتال اهمیتی روزافزون یافته است.
تا به حال برایتان پیش آمده که گوشی یا رایانهتان بدون اجازه، ایمیلی را برایتان تکمیل کند یا نتایج جستوجو را با خلاصههای عجیب هوش مصنوعی پر کند؟ ظاهراً شما تنها نیستید. در گوشهای از کتابخانههای عمومی آمریکا، کارگاههایی به نام «گریز از هوش مصنوعی» (Avoiding AI) حالا به پدیدهای فراگیر تبدیل شدهاند که با استقبال بیسابقهای روبهرو شدهاند.
به گزارش TechCrunch، چارلی بیلی، کتابداری در فیلادلفیای جنوبی، تازهترین میزبان این کارگاه است. او در کلاسی که بیشتر مناسب کودکان به نظر میرسد، رو به ۲۰ بزرگسالی میایستد که گوشیهایشان را در دست گرفتهاند و مشتاقانه میخواهند یاد بگیرند چطور قابلیتهایی مثل Apple Intelligence یا Gemini را خاموش کنند. بیلی میگوید: «احساس ناامیدی مردم از ابزارهایی که ناخواسته وارد زندگیشان شده، به من انگیزه داد.»
ایدهٔ اصلی از هانا سایرِس، کتابدار کتابخانهٔ عمومی بنگر در ایالت مین، جوانه زد. او پس از انتشار مقالهای دربارهٔ این کارگاه، با سیلی از ایمیلهای کتابداران سراسر جهان روبهرو شد که همگی یک پرسش مشترک داشتند: «چطور میتوانیم چنین کارگاهی برگزار کنیم؟» سایرِس میگوید: «تا به حال برای هیچ پروژهای اینقدر درخواست همکاری نداشتم.»
در کارگاهها، ابتدا توضیح داده میشود که چتباتها و ابزارهای مصرفی هوش مصنوعی دقیقاً چه میکنند و چرا برخی شاید بخواهند از آنها دوری کنند. سپس گامبهگام، با نمایش روی پرده، مسیر غیرفعالسازی ویژگیهای هوشمند در پلتفرمهای محبوب (از گوگل و مایکروسافت گرفته تا اپل) آموزش داده میشود. نکتهٔ جالب توجه، واکنش شبکههای اجتماعی است: پست اینستاگرامی کتابخانه دربارهٔ کارگاه در فیلادلفیا بیش از ۲۰۰۰ لایک و ۲۲۰ بار همرسانی داشت، در حالی که بیشتر پستهای کتابخانه به سختی ۵۰ لایک میگیرند.
این کارگاهها تنها به دنبال حذف هوش مصنوعی نیستند؛ بلکه تلاشی برای احیای «سواد دیجیتال» و بازپسگیری استقلال کاربران در انتخاب فناوریهای مورد استفادهشان هستند. کتابداران تأکید میکنند که مخالفت با هوش مصنوعی لزوماً به معنی رد کلی فناوری نیست – برای مثال، تشخیص نویسهها (OCR) در اسکن اسناد قدیمی کتابخانهها کاربرد مفیدی دارد – بلکه اعتراض به تحمیل و طراحیهایی است که به زور کاربر را به پذیرش هوش مصنوعی سوق میدهند.
در ایران نیز با گسترش ابزارهای ترجمهٔ ماشینی، دستیارهای نوشتاری و امکانات هوشمند در اپلیکیشنهای پیامرسان، دیر یا زود نیاز به چنین آگاهیبخشیهایی احساس خواهد شد. تجربهٔ کتابداران آمریکایی نشان میدهد که حتی افراد عادی – و نه فقط متخصصان فناوری – نسبت به حریم خصوصی و حق انتخاب خود حساس شدهاند. شاید وقت آن رسیده که کتابخانهها و مراکز فرهنگی ایران نیز به فکر برگزاری کارگاههای «مدیریت هوش مصنوعی» باشند؛ کارگاههایی که نه ضد فناوری، بلکه طرفدار آگاهی و قدرت انتخاب کاربران هستند.